شايد قابل ملاحظه‌ترين و منحصر به فردترين قسمت اين سرزمين شش شهر كه عمدتا نظر نويسندگان قديم و جديد را به خود جلب كرده ، صحراى مركزى آن با شن‌هاى متحرك و شهرهاى دفن شده باشد . در نوشته‌هاى چينى كه بيش از 2000 سال قدمت دارند از قول سياحان آن سرزمين به اين موضوع اشاره شده و آنها اين ناحيه را ليوشا يا شن‌هاى متحرك ، ناميده‌اند كه از ويژگىهاى اصلى و بارزترين خصوصيات ناحيه مذكور است « 1 » ؛ و اروپايىها اين سرزمين را از طريق گزارشات برجسته‌اى كه از ماركوپولو باقى مانده ، مىشناخته‌اند . پديده شن‌هاى متحرك نمىتوانسته از نظر ميرزا حيدر به دور مانده باشد و داستانى كه او از پوشيده شدن كتك و مسجد و مناره آن مىگويد ، يكى از بهترين انواع مطالب كتاب اوست . اين اظهارات تقريبا رونوشت دقيقى است از گفته‌هاى هيوان تسانگ در قرن هشتم در توصيف شهرى واقع در ميان ختن و پيما ( پين ؟ « 2 » ) كه به او گفته بوده‌اند كه شهر مذكور صدها سال پيش به وسيله همان عامل [ شن‌هاى متحرك ] غرق شده است . در قول نخست ، علت اين امر ، غفلت از پرستش حقيقى يك بتكده بودايى ذكر گرديده ، در حالى كه در قول دوم ، يكى از مسلمانان دليل آن را خشم خداوند دانسته است . همچنين در مورد نخست گفته شده كه هفت روز قبل از وقوع حادثه ، كشيش پرهيزگار بودايى آن را پيش‌بينى كرده بوده . نخست توفان شديدى برخاسته كه شن و خاك را از پيش رو برداشته و به گفته راوى « روز هفتم به هنگام عصر درست بعد از آغاز شب ؛ باران شن و خاك باريدن گرفت و شهر را پر كرد . . آنگاه شهر هو - لو - لو - كيا به يك تپه بزرگ شنى تبديل شد . پادشاهان كشورهاى همسايه و افراد مقتدر نقاط دوردست بارها خواسته‌اند كه تپه را حفر كنند و اشياء نفيس مدفون شده را دور سازند اما به محض ورودشان به محدوده‌هاى محل ، باد شديدى برخاسته ، ابرهاى تاريك از چهارگوشه آسمان فراهم آمده و آنها نابود شده‌اند . » « 3 » داستان‌هاى مشابهى تقريبا در دهان تمام بوميان اين سرزمين از آن هنگام تا به امروز

--> ( 1 ) . ر . ك : به برتشنيدر ، 2 ، صص 144 ، 18 . ( 2 ) . niap . ( 3 ) . 4 - 323 . pp , . ii , ik - uy - is s'laeb .